MAHUR

Mâhur inici bir niteliktedir. Tiz durak perdesi olan Gerdâniyeden başlar. Bestekârlarımız Mâhurun başlamasında iki türlü bir seyir göstermişler, dolayısıyla çeşni de bu değişik seyir icabı ayrı karakterler taşımıştır. Tetkik ettiğimiz klasik eserlerde:

l- Gerdâniye açılır, Gerdâniye etrafındaki seslerde dolaşılırken, Hüseynî perdesi sıkça gösterilir, vurgulamalar yapılır. Hüseyni üzerindeki Nişâbur makamı seyir ve çeşnisi içinde bir süre devam edilir. Bu suretle, Nişâbur makamı, adeta Mâhurun lahnî yapısı içinde bulunan bir makammış gibi bir görüş ve anlayış hasıl olur. Esasında, Nişâbur makamı Mâhur makamının bünyesinde yoktur. Fakat, bestekârlarımızın çoğu bu tür bir uygulamayı, makamın seyri ve çeşnisinin geliştirilmesinde ve güzelleştirilmesine gayet uygun bulmuşlar, beğenmişler ve pek çok eserde Nişâburu göstermeyi âdet haline getirmişlerdir. Nişâburun gösterilişinde çoğu zaman Tiz Bûselik perdesini Sünbüle olarak kullanan bestekârlarımız Nişâburun çeşnisini belirtmek için, Nişâburdaki sesleri gereği gibi uygulamayı da hiç ihmal etmemişlerdir. Mâhurda kullanılan Mâhur perdesini bir an için göz önüne getirelim:

Nişâbur makamında kullanılan Nim Hicaz perdesinin, Nişâburu Hüseynî perdesine göçürdüğümüz zaman, simetriği Eviç perdesi olur. Halbuki Mâhurda, Hüseynî üzerinde Nişâbur gösterilirken, Eviç perdesi Mâhur perdesine dönüşmekte ve kullanılmaktadır. Nişâbur makamını anlatırken, bu konuya temas etmiş, Rast dörtlüsünün bazen, seyir ve lahnî yapı icabı Nigâr dörtlüsüne dönüştüğünü açıklamış idik. Durum, Mâhurda da aynı karakteri taşımaktadır. Eviç yerine Mâhur perdesi basılarak Nişâbur makamı gösterilmektedir. Bu seyirden sonra Nevâ üzerinde Nigâr gösterişine dönülerek Nevâda önemli asma kararlar verilir. Bu tür, makama giriş ve seyir gösterilmesi, en çok kullanılan bir uygulamayı teşkil etmektedir.

2- İkinci tür uygulamada, yine Gerdâniye açılarak seyre başlanır ise de, Hüseynî perdesi Nişâbur gösterecek kadar vurgulanmaz, Nişâbur çeşnisi hemen hemen hiç belli edilmez. Nevâ üzerinde kurulu Nigâr makamı çeşnisi içinde, Nevâda sık sık asma kararlar verilir. Nevâ perdesi Mâhurda güçlü perdesi olarak da görev yapar. Nevâ perdesindeki asma kararlarda, melodik yapı gereği Hicaz perdesinin (Nim Hicaz değil) yeden olarak alındığı ve kullanıldığı görülür. O zaman, Nevâ üzerinde Nigâr makamı uygulanmış olur. Çargâh perdesi de diğer bir asma karar perdesi görevini yapar. Ancak, bu perde her zaman bir asma karar perdesi görevini yüklenmez. Çargâh üzerinde bir Nikriz geçkisi yapıldığında, veya Çargâh üzerinde bir Nigâr seyri içinde, Acem perdesi açılarak Çargâha düşüldüğünde veya Rastta verilen asma karardan sonra, bazen Çargâh açıldığında -burada yine Nigâr makamının kısa da olsa bir geçkisi söz konusudur- Çargâh perdesi oldukça önemli bir asma karar perdesi rolünü üstlenir.

Bestekârlarımızın, Segâh perdesinde kısa vurgulamalar veya duruşlar yapması, Mâhurda bir başka makama doğru meyli gösterir. Bu makam çoğunlukla Segâh makamıdır.

Tiz Nevâdan başlayarak inici bir seyir içinde Rasta kadar gelen ve karar veren makamın şeması şöyledir:

Bu dizi, Rast perdesi üzerindeki Çargâh dizisini andırıyorsa da, asıl dizi, Nevâ üzerine göçürülmüş Nigâr dizisi ile, Rast üzerinde kurulu Nigâr beşlisinden oluşmaktadır. Bu itibarla, Arel sisteminde Çargâh makamının Rast perdesindeki şeddi diye gösterilen makamın ne Çargâh dizisi ile ne de henüz tarifi bile yapılamamış şed makam kavramı ile ilgisinin bulunmadığı açıkça görülmektedir. Mâhur, kararda Geveşt perdesini yeden olarak kullanır. Bestekârlarımız, makamı Yegâha kadar genişletmemişler, Hüseynî Aşîrana kadar inmişlerdir. Bu pestleşmede yine Nişâbur çeşnisi görülür. Tizdeki genişleme, Gerdâniyeden itibaren Nigâr beşlisi içinde yapılır ise de bu tür genişlemelerin bestekârın zevkine, doğuşuna kalması gayet tabiidir.

Kaynak: turkmuzigi.web.tr

GERİ