RAST

Sistemci okulun kuruluşundan sonra, II. Sultan Murad Han döneminde yapılan göçürme ile Rast perdesi üzerine getirilen dizi, bugün bizim icra ettiğimiz Rast makamının dizisi olmaktadır.

Arel okulu, Acemli Rastı değişik bir Rast dizisi olarak kabul etmemekte, tanımamaktadır. Halbuki, çok sık icra olunan bu dizinin Rast makamı ile koparılamaz bir ilişkisi vardır. Çünkü, icra sırasında Acem perdesi çok kullanılmakta ve Rastın çeşnisini vermekte önemli bir role sahip bulunmaktadır. Arel sistemi, Acem perdesinin kullanılmasını bir geçici geçki olarak görmekte, makama etkisi olmadığı düşüncesini ileri sürmektedir. Basit makamlar bahsinde bu konuyu incelemiş ve diğer Hicaz ve Hüseynî makamlarında olduğu gibi bu geçkinin de bir geçici geçki olamayacağına özellikle işaret etmiş idik.

Rast makamı, çıkıcı bir nitelik gösterir. Eski bestekârlarımız, genelde Rastta, karar perdesi olan Rasttan seyre başlamışlar, seyri tize doğru yöneltmişler ve ilk dörtlü içinde çeşniyi göstermişlerdir.

Rast perdesi etrafında yapılan ilk seyirlerde, aynı zamanda Yegâha doğru bir pestleşme görülürse de, bu iniş Yegâh perdesine kadar devam etmez, Hüseynî Aşiran perdesi hem asma karar hem de vurgulama perdesi olarak gösterilir ve Rasta doğru dönüş yapılır . Bu seyir eski bestekârlarımızın uyguladıkları ve uyum sağladıkları bir usul olarak görülmektedir. Bu tür bir geçiş Hüseynî Aşiranda bir Nişabur geçkisi olarak da görülebilir. Yegâh perdesine hiç mi inilmez? Böyle kesin bir kural yoktur. Eğer Yegâh perdesi sıkça gösterilirse, bu sefer Rehâvî makamına bir geçiş olur ki, bu tür bir geçkiyi bestekârlarımız uygun bulmamışlar ve buna dikkat etmişlerdir.

Yine Rast perdesi etrafındaki seyirler sırasında, Segâh perdesi en önemli asma karar perdesi görevini yüklenmiştir. Segâh perdesinde, Segâh makamına geçilerek asma kararlar verildiği gibi, sırf Segâh perdesi, asma karar perdesi olarak, özellikle kullanılır ve Segâh makamı dışında bir seyir ile asma kararlar verilir, vurgulamalar yapılır .Bu tür bir kararın, Segâhtan çok Segâh Mâye, Dügâh Mâye ve Rast Mâye makamları ile ilişkisi olduğunu hatırlamak gereklidir.

Çargâh perdesi, Rast dörtlüsünün tiz perdesidir. Bu perde üzerinde de vurgulamalar, hatta asma kararlar verildiği görülür. Arel sisteminde Rast dizisi evvela bir beşli sonra bir dörtlü olarak tertip edildiği için, Nevâ perdesi iki küçük dizinin birleştiği perdedir ve Rast makamının güçlü perdesidir .Bu perde en çok vurgulanan ve asma kararlar verilen perdelerden biridir. Bu arada, Rasta yakışan bazı geçkilerin Nevâ açılarak yapıldığını görürüz. Mesela, Pençgâha, Sûzinâke, Nikrize ve Nihâvende yapılan geçkiler çoğu zaman Nevâ gösterilerek meydana getirilirler.

Hüseynî perdesi, Rastta sıradan bir perde rolündedir. Ancak Sûzidilârâda, Büzürkte, Selmekte ve Nigârda bu sıradanlığı kalkar ve önemli bir perde niteliği kazanır.

Gerdâniye, tiz durak perdesidir. Makam tiz durak etrafındaki seslerde seyirler gösterirken Nevâ ile Gerdâniye arasındaki Rast dörtlüsü içinde, Rast çeşnisini gösterdiği gibi, Gerdâniyeden tize doğru çıkışlarda, yine Rast seyirlerini oluşturduğunu görürüz. Bu arada, miyan açışlarda, Gerdâniyeden itibaren başka yakın makamlara geçkiler yapılması usuldendir. Mesela, Tiz Segâhta Segâh, Muhayyer veya Tâhir, Sünbüle açılmak sureti ile Gerdâniyede Nihavend... gibi.

Nevâ perdesinin güçlü olarak icrası sırasında, bestekâr veya icracının başka makamlara geçmek istemesi tabii bir olayıdır. Bu tür geçkilerde ve mesela Nevâ üzerinde Uşşak yapılmak istenildiğinde, Eviç perdesi Aceme dönüştürülür, Hüseynî perdesi de eksik bakiye bemolü bölgesi içine alınır, yani gereği gibi pestleştirilir, yapılan seyirle geçilen makam gösterilmiş olur. Daha başka geçkilerin yapılması da her zaman mümkün ve isteğe bağlıdır. Kesin karara gelirken, Segâh perdesinin biraz pestleştirilerek, eksik bakiye bemolü bölgesi içinde gösterilmesi, icracılarca sevilen ve uygulanan bir icra tarzıdır. Fakat mutlaka icra edilmesi zorunluğu elbette yoktur. Son karar nağmeleri içinde tekrar Segâha dönülür ve Segâhlı olarak karara varılır. Irak perdesi, rastta yeden perdesi rolünü de üstlenmiştir. Kararlar çoğu zaman yedenli olarak verilir.

Kaynak: turkmuzigi.web.tr

GERİ